شهر بندرکنگ در عصر قاجاریه

در دوره قاجار به دلیل نفود زیاد انگلستان در خلیج فارس و تحولات مربوط به این آبراهه دریایی کمتر شاهد شکوفایی بنادر و جزایر خلیج فارس هستیم.
به نظر می رسد دوره ناصرالدین شاه قاجار، دوره عدم رونق برای مناطق جنوبی خلیج فارس بود.این شاه قاجاری بسیاری از گمرکات جنوب را به اجاره عمانی ها و دیگر افراد مملکت داده و برخی از جزایر از جمله جزیره کیش را به صورت خالصه به خاندان قوام فروخته بود.شاید گزارش ادوارد استاک Edward Stack به ایران از طریق خلیج فارس بازگو کننده گوشه ای از این اوضاع در بندرلنگه باشد.ا دوارد استاک از کارگزاران حکومت هند انگلیس مسافری انگلیسی (ایرلندی الاصل) بود که در سال 1881 م/ 1298 ه.ق، در سی و چهارمین سال سلطنت ناصرالدین شاه، جنوب تا شمال ایران را پیمود و از طریق روسیه به اروپا بازگشت. او پس از عبور از رودخانه سند و گشت و گذاری در ایالت های پنجاب، سند و بلوچستان کنونی کشور پاکستان، با قطاربه کراچی رسید.
از آنجا سوار بر کشتی بخار بعد از توقف های کوتاهی در گوادر، مسقط،جاسک، بندرعباس، بندرلنگه، بندرکنگ، بحرین و پشت سر گذاشتن جزایر هرموز و قشمبه بوشهر رسید.
او شرح مسافرتش را با عنوان شش ماه در ایران در سال 1822 در دوجلد در لندن به چاپ رساند و دو فصل نخست این سفرنامه که گزارش مسافرت نویسنده در دریای عمان و خلیج است، بیشتر مد نظر می باشد.
او در مورد بندرلنگه و بندرکنگ می نویسد: « از بندرعباس تا بندرلنگه شانزده ساعت با کشتی راه است. این دو شهر از نظر وسعت، موقعیت و شکل ظاهری شبیه به یکدیگرند.
اما لنگه یک نخلستان در پس زمینه خود دارد. لنگه به عنوان یک بندر اهمیت کمی دارد، به طوری که درآمد گمرکی اش تنها 10000 تومان است،اما مرکز بزرگ و معتبر کشتی سازی است.
اعتبار یاد شده به خاطر ساخت بزرگترین بغله(قایق بادبانی بزرگ)به نام دنیا است که هشتصد تن بار را حمل می کند. این بغله متعلق به یک عرب ساکن بمبئی است که به عنوان یک کشتی باربری، در سال 1878 م برای انتقال سربازان هندی به مالت استفاده شد. این کشتی اسب های هنگ سواره نظام بنگال را حمل کرد. هنگامی که راچپوتا، کشتی بخار ما، در نزدیکی بندر لنگه توقف کرده بود، ما یک بغله پانصد تنی را که آماده آب انداختن بود و نیز یک بغله سیصد تنی را که بادبان هایش در دست ساخت بود، دیدیم. تقریبا در هفت مایلی (حدود یازده کیلومتری)
شرق لنگه، یک دسته نخل، روستای کنگ را مشخص می کند، قبلا هلندی ها در این بندر مستقر بودند و از خود قلعه ای با برج و باروی مخروبه و کارخانه ای با دیوارهای درهم شکستهب اقی گذاشته اند.
ساختمان گمرک لنگه هم یک تجارتخانه ی قدیمی هلندی است. ویرانه های یک دژ بر فراز تپه ای کوچک با نوک مسطح که درست پشت لنگه قرار دارد. از بقایای سکونت گاه های اروپاییان کهن تر است.
هیچکس در مورد این خرابه ها چیزی نمی داند، جز این که آن ها بسیار قدیمی هستند. چنین آثار کم فروغ و فراموش شده ای در گذشته های پرشکوه، با آهنگ عمومی کرانه های خلیج فارس همنوایی دارند.
منظره کلی شهر و پیرامونش این احساس را در بیننده ایجاد می کند که گویی نیروهای طبیعت با گذر زمان از بین رفته اند و تمدن در این سرزمین هزاران سال پیش خاتمه یافته است، و به نظر می رسد که بندرکنگ نیز همانند بندرلنگه در دوره ناصرالدین شاه قاجار روبه افول رفته است و بندری که در دوره صفویه ده هزار نفر جمعیت داشت، درحال حاصر به صورت روستایی در کنار بندرلنگه محسوب می گردید. اما در منابع سخنی از اجاره داری بندرکنگ به خارجی ها در دوره ناصرالدین شاه قاجار نیامده است.
و این نشان از آن دارد که گمرکات بندرکنگ در دوره افول این بندر تحت تاثیر سیاست های اشتباه شاهان قاجاری در قبال خلیج فارس، به دست کنگی هاا داره می شد و آن ها نفوذ بیگانگان در گمرکات بندرکنگ را نمی پذیرفتند. به نظر می رسد ادواد استاک خیلی گذری در دوره ناصرالدین شاه بندرکنگ را مشاهده کرده و حتی شنیده های دیگران را هم خوب به کار نبسته است.
چون معروف بود که پرتغالی ها بیشتر در بندرکنگ نمایندگی داشتند. درحالی که استاکا ز هلندی ها نام می برد و معلوم می شود که این سیاح انگلیسی آثار قلعه پرتغالی ها را در بندر کنگ ندیده است و از سوی دیگر کشتی سازی و لنج سازی بیشتر در بندرکنگ دایر بود، که ادوارد استاک به آن اشاره ای ندارد. این گزارش نشان از افول بندرکنگ و لنگه در دوره ناصری دارد و آن هم زمانی که ناصرالدین شاه سه دهه حکومت کرده و باز سیاست روشن و توسعه گرا برای مناطق خلیج فارس ندارد. این دوره مصادف با نفوذ بیشتر انگلیسی ها به خلیج فارس است و شاهان قاجار به خود در هیچ زمانی به جای مسافرت به کشورهای اروپایی،
اجازه مسافرت به مناطق خلیج فارس ندادند، در صورتی که خلیج فارس هموار محلی برای مسافرت سران کشورهای غربی ودیپلمات های آن ها بوده است. در چنین فضایی بود که بنادر مهمی چون بندر کنگ بعد از دوره صفویه رو به افول گذاشتند و بسیاریا ز ساکنان بندرکنگ به کشورهای دیگرا ز جمله هند و عمان حتی پیش از کشف نفت در آن جا مهاجرت کردند. از مباحث قابل توجه در کتاب فارسنامهن اصری که در دورهن اصرالدین شاه قاجار توسط میرزا حسن حسینی فسائی نوشته شده است، این است که در توصیف ناحیه لنگه عنوان شده است که این ناحیه از نواحی لارستان بوده و در میانه مشرق و جنوب شهر لار واقع شده، طول آن 14 فرسخ، از امیران تا کوه بستانه و عرض آن 6فرسخ، از چمپه تا بندرلنگه است. جانب جنوبی آن را آب دریا فرا گرفته است. قصبه این ناحیه بندرلنگه است و تا شهر لار 45 فرسخ فاصله دارد و قصبه قدیم این ناحیه بندرکنگ بود که اکنون ده کوچکی به جای آن باقی است. در ارتباط به این منطقه هم عنوان شده که درای 11 قریه بوده است که یکی از آن ها بندرکنگ بوده است.
این بندر در یک فرسخی شرق بندرلنگه قرار داشت. همچنین عنوان شده است که بندرکنگ در قدیم در تصرف دولت ولندیز بود و تا کنون عمارت خرابه آن ها باقی است و آب چاه بندرکنگ شیرین و گواراست.
فارسنامه ناصری، ج 2، ص 1522 همان گونه که از مباحث فارسنامه ناصری بر می آید، به خوبی مشخص است که بندر کنگ در دوره ناصری به افول رفته است. اما نویسنده کتاب به خوبی عنوان می کند که قصبه قدیمی ناحیه بندرلنگه، بندرکنگ بوده است. اما دلایل افول بندرکنگ را در دوره ناصری عنوان نمی کند.
همچنین در این مبحث مربوط به عصر ناصری عنوان شده است که بندرکنگ در گذشته در تصرف ولندیز یا هلند بوده است که این موضوع اشتباه است.
چون هلندی ها هم مثل سایرکشورهای اروپایی، در دوره محدودی ممکن است، نمایندگی تجاری در بندرکنگ داشتند.دولت ایران و مردم بندرکنگ در دوره های متعدد تاریخی از جمله دوره ناصری اجازه تصرف شهر بندرکنگ را به خارجی ها ندادند و همانگونه که در دوره صفویه پرتغالی ها فقط به ایجاد نمایندگی تجاری در بندرکنگ اکتفا کردند، در سایر دوره ها هم روال تجاری به این صورت بود و این که در دوره ناصرالدین شاه بندرکنگ دارای چاه های آب شیرین بوده است، نشان از اقتصاد کشاورزی آن جا دارد. به نظر می رسد دولتمردان عصر ناصری با وجود داشتن گزارشات مهم در مورد عقب ماندگی بنادر قدیمی، نظیر بندرکنگ، برای آبادانی آنجا اقدامی نکرده اند. به نظر می رسد بندرلنگه هم در دوره ناصری از شکوفایی چندانی برخوردارن بود و این مطلب این مهم را می رساند که شکوفایی بندرکنگ وبندرلنگه در طول تاریخ با همدیگر بوده و افول آن ها نیز با همدیگر بوده است.
در دوره ناصری با توجه به منابع این دوره و منابع کلی خلیج فارس، در بندرکنگ اقدامات عمرانی و اقتصادی صورت نگرفته است و بنایی از دوره ناصری هم در بندرکنگ ساخته نشده است که نشان دهد دولتمردان ناصری به قدیمی ترین بندر تجاری خلیج فارس در مناطق غرب استان کنونی هرمزگان توجهی داشتند. در مورد دریانوردی بندر کنگ در دوره ناصری هم اشارتی در منابعن شده است. همچنین عنوان نگردیده است که به جای بندرکنگ در دوره ناصری چه بندری مرکز دریانوردی ول نج سازی در غرب استان هرمزگان کنونیب وده است.
منابع محلی و تاریخ های محلی هم به این مهم اشاره ای ندارند. فقط همانگونه که در فوق عنوان شد،گفته شده در دوره ناصری از بندربزرگ و مهم کنگ فقط ده کوچکی به جای مانده است.

منبع :دکتر محمد حسن نیا روزنامه دریا تاریخ 95/7/25

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *